Yatırım 101 - Ayda 29 Bin İstihdam Az mı?

ABD ekonomisi eylülde yalnızca 29 bin kişilik yeni iş yarattı. Bu yılın aylık ortalaması 68 bin, 2024'te ise ayda 120 binin üzerinde iş ekleniyordu. Buna rağmen işsizlik oranı geçen kasımdaki %4,5'ten %4,2'ye indi.

Bu çelişkinin arkasında göç var. Ülkeye gelen göçmen sayısı azaldıkça iş arayan kişi sayısı da yavaş artıyor, işsizliği sabit tutmaya artık çok daha az yeni iş yetiyor. Cuma günü açıklanacak ekim verisi de bu yüzden manşetteki rakamdan fazlasını anlatacak, çünkü Fed'in aralıkta faizi artırıp artırmayacağı büyük ölçüde bu veriye bağlı. ABD'den gelen verileri yorumlarken çok fazla sayılara kapılıyoruz, işin mantığını öğrenmek önemli, arkadaki detayı görmek önemli. Piyasada bozulma var mı yok mu, böyle bakarak karar vermek gerekiyor.

Genelde ayın ilk cuması açıklanan istihdam raporu aslında iki ayrı anketten oluşuyor. Manşetteki rakam yüz binden fazla işyerine yapılan anketten çıkıyor ve tarım dışı istihdam diye geçiyor, tarım dışındaki şirketlerin ve devletin o ay bordroya kaç kişi eklediğini gösteriyor. İşsizlik oranı ise yaklaşık 60 bin haneye yapılan ayrı bir anketten geliyor. Aynı raporda saatlik ücretlerdeki değişim de yer alıyor.

Dikkat ettiyseniz manşetteki rakam ilk açıklandığı haliyle kalmıyor, sonraki iki ay içinde düzeltiliyor. Ağustos için ilk açıklanan 162 bin, iki düzeltmeden sonra 133 bine indi. Buna bir de bir ay gecikmeli gelen açık iş ilanları raporu ekleniyor, şirketlerin kaç kişi aradığını, kaç kişiyi işe aldığını ve kaç kişiyi çıkardığını bu rapordan öğreniyoruz.

Tek tek aylar çok oynak, bazıları eksiye bile düşüyor. Bu yüzden tek bir aya bakıp hüküm vermek yanıltıcı olur, eğilim birkaç aylık ortalamalarda görünüyor.

Eylülde açık iş ilanı sayısı 7,5 milyona çıktı, yani her işsize bir açık ilandan biraz fazlası düşüyor. Ancak şirketler bu ilanları doldurmakta acele etmiyor. Bir ayda işe alınanların toplam çalışana oranı %3,4, salgın öncesinde bu oran %3,8 civarındaydı ve 2022'de %4,6'yı görmüştü.

İşten çıkarmalar da bir o kadar az. Her ay çalışanların yalnızca %1'i işten çıkarılıyor, salgın öncesinde bu oran %1,2'ydi. Haftalık işsizlik maaşı başvuruları da 200 binin altında seyrediyor.

Kısacası iş piyasası donmuş gibi, işi olan işini koruyor ama işini kaybeden yenisini bulmakta zorlanıyor. Bu dengenin kırılgan bir tarafı da var. İşe alımlar bu kadar yavaşken işten çıkarmalar biraz artarsa işsizlik oranı birkaç ay içinde hızla yükselebilir. Bu durumun Türkiyede'de biraz benzer olduğunu düşünüyorum.

Şimdi şunu sorabilirsiniz, ayda 29 bin iş yeterli mi? Cevabı başabaş istihdam denen rakam veriyor. Başabaş istihdam, işsizlik oranını sabit tutmak için ekonominin her ay eklemesi gereken iş sayısı. İş arayan nüfus hızlı büyüyorsa bu rakam yüksek, yavaş büyüyorsa düşük olur.

2023 ve 2024'te göç rekor düzeydeyken bu eşik ayda yaklaşık 155 bindi. Göç sert yavaşlayınca 2025'te 85 bine, bu yıl ise Fed'in kendi hesabına göre 10 binin altına indi. Bazı tahminlere göre bu yıl ABD'den çıkan göçmen sayısı gelenlerden fazla olabilir.

Ancak bu tahminler arasında büyük fark var. Fed'in bölge bankalarının hesapları 15 bin ile 87 bin arasında değişiyor ve eşik 68 bin civarındaysa eylüldeki 29 bin gerçekten zayıf bir rakam.

Bana göre bu tartışmada en güvenilir hakem işsizlik oranı. 2025'te ayda ortalama 10 bin iş eklendi ve işsizlik %4,5'e çıktı. Bu yıl ayda 68 bin eklendi ve işsizlik %4,2'ye indi. Yani bu yıl eşik 68 binin altında, istihdamdaki yavaşlamanın büyük kısmı da iş arayanların azalmasından geliyor diye düşünüyorum.

Bunun bir bedeli de var. Çalışan sayısı artmayınca ekonominin büyümesi neredeyse tamamen verimliliğe kalıyor. Yapay zekanın verimlilik istatistiklerine henüz yansımadığını eylülde anlatmıştık. Yani aslında çalışan sayısı artmıyor ve ABD büyümeye devam ediyorsa burada bir verimlilik sonucu da çıkıyor olacak zamanla.

Fed eylülde faizi %3,75-4,00 aralığına yükseltti, ekimde değiştirmedi. Piyasa aralıkta bir artırımı daha büyük ölçüde fiyatlıyor. Aslında iş piyasası enflasyonu körüklemiyor. Saatlik ücretler bir yılda %3 arttı, enflasyon ise %3,7, fiyat baskısı daha çok petrolden geliyor. Fakat Fed güçlü bir istihdam verisini yine de artırım için gerekçe sayabilir.

Bu beklentiyi en hızlı fiyatlayan yer 2 yıllık ABD tahvil faizi, yani yatırımcıların önümüzdeki iki yılın faiz yolu için istediği getiri. Şubat 2022'den bu yana 55 istihdam gününde bu faiz normal günlerin neredeyse iki katı oynadı. Faizdeki hareket baz puanla ölçülüyor, 100 baz puan bir yüzde puana eşit. Hisselerde fark daha küçük, Nasdaq 100 istihdam günlerinde normalden yaklaşık %20 fazla hareket ediyor.

Peki güçlü bir istihdam raporu borsa için iyi mi, kötü mü dersiniz? Faizin yükseldiği istihdam günlerinin üçte ikiye yakınında Nasdaq 100 de yükseldi, yani piyasa çoğu zaman güçlü veriyi iyi haber olarak okuyor. Sorun verinin uç değerlerde geldiği günlerde çıkıyor.

Bu yıl 5 Haziran'da piyasa 88 bin beklerken 172 bin geldi. Fed'in faiz artıracağı korkusuyla 2 yıllık faiz yükseldi, Nasdaq 100 de %4,8 düştü. 2 Ağustos 2024'te ise tersi yaşandı, zayıf veriyle işsizlik %4,3'e çıktı ve faiz sert düştü ama resesyon, yani ekonominin küçülmeye gireceği korkusuyla Nasdaq 100 yine %2,4 düştü. 1 Ağustos 2025'te de önceki iki ayın rakamları 258 bin aşağı düzeltilince endeksler benzer şekilde geri çekildi.

Yani borsanın en sevdiği istihdam raporu, Fed'i korkutacak kadar güçlü ya da resesyon korkusu yaratacak kadar zayıf olmayan rapor. Yani sayı yüksek veya az demek yerine sayının ne anlattığı önemli.

Ekim raporu cuma günü TSİ 16:30'da açıklanacak. Piyasa 60 bin civarında istihdam, %4,2 işsizlik ve saatlik ücretlerde %0,3 artış bekliyor, tahminler 45 bin ile 100 bin arasında dağılıyor.

Bence bu kez işsizlik oranı manşetteki sayıdan daha çok şey söyleyecek. Başabaş eşiği bu kadar düşükken 20 bin ile 100 bin arasındaki fark tek başına pek bir şey anlatmıyor. İşsizlik %4,1'e inerse aralık artırımı neredeyse kesinleşir, büyüme hisseleri de haziranda olduğu gibi baskı görebilir. Oran %4,4'e çıkarsa Fed'in eli rahatlar ama bu kez ekonominin yavaşlayıp yavaşlamadığı sorulmaya başlanır.

Ağustos ve eylül rakamlarına yapılacak düzeltmeler de en az ekim verisi kadar önemli olacak. Cuma gününe kadar ADP'nin özel sektör istihdam verisi ve perşembe açıklanacak haftalık başvurular ilk ipuçlarını verecek.

Ancak tek bir ayın verisi Fed'in kararını tek başına belirlemeyecek. Aralık toplantısından önce, 4 Aralık'ta kasım istihdam raporu da açıklanacak. Bunlardan bağımsız Aralıkta arttırıma hala yüksek bir oran veriliyor.

ABD'de iş piyasası çökmedi, yavaşladı ve bu yavaşlamanın önemli bir kısmı talepten çok iş arayan nüfusun azalmasından geliyor. Bana göre bu bir ekonomik kırılmadan çok nüfus kaynaklı bir sakinleşme.

Büyüme portföyümüzdeki yüksek değerlemeli şirketler için cuma günkü risk, verinin çok güçlü gelip faiz beklentisini yukarı itmesi. Haziranda yapay zeka hisselerinin bir günde sert düşmesi bunun örneğiydi. Değer portföyümüzdeki JPMorgan ve Travelers ise istihdam günlerinde en çok hareket eden finans tarafında ve faiz yükseldiğinde genelde olumlu etkileniyor. Portföyleri farklı karakterde kurmamızın bir sebebi de bu, aynı veri birini zorlarken diğerini destekleyebiliyor.

Yani istihdam verisi kadar, işsizlik oranı da bu dönemde çok önemli. Verileri doğru görelim isterim...